Kanser vb. Kronik Hastalığı Olan Çocuk ve Ergenler
Basın Bildirisi



Kanser, psikolojik güçlük ve bozukluklara yol açma potansiyeli en yüksek hastalık gruplarındandır. Bunun nedenleri arasında tedavi nedeniyle saçların kaybı, fiziksel yeteneklerin kısıtlanması, yaşam tarzının değişmesi gibi etkenler rol oynamaktadır. Bu nedenle kanserde psikolojik tedavi, tedavinin bütünleyici ve ayrılmaz bir parçası olup hastalığın fiziksel tedavisini tamamlamaktadır. Bunun için tedavi süresince kanser tedavisi gören çocuklara psikolojik destek sağlanmalıdır.

Hastalık evresi çocukların bedensel ve duygusal dengelerini değiştirir. Hastalığın verdiği kısıtlanmaya dayanamadıkları zaman tepkisel davranışlar gösterebilirler. Hastalık nedeniyle çocuğun duyduğu ağrı ve acılar onda engellenmişlik duygusu yaşatır. Şiddetli hastalıkların tedavi sürecinin uzun ve güç olması, çocuğun yatak ya da hastane öykülerini yaşaması, onda öfke ve kaygı belirtilerini başlatabilir. Hastalıkların derecesine göre ailelerin verdikleri tepkiler de farklıdır. Çocuğun ailesinde olumsuz tutumlar sık görülür. Hasta çocuk ile aile üyeleri arasında gerginlik yaşanır, hasta annelerinin sağlıklı çocukların annelerine göre daha fazla eleştirel davrandıkları görülür.

Ebeveynlerin kaygıları sözlü ya da sözsüz yollarla çocuklarına aktarılmaktadır. Çocuklar daha stresli ve gergin olmaktadırlar. Hastalık üzerinde çok fazla konuşulması çocukların ve ergenlerin bu durumla baş etmelerini zorlaştırmaktadır. Ebeveyn çocuğunun hastalığını kabul ettiği zaman ve normal bir tavır gösterdiği zaman çocukların kaygıları azalabilmektedir. Dikkat dağıtıcı etkinlikler düzenlemeleri, yaşamın normal akışında devam etmesi, ebeveynin empatik yaklaşımı ve güven vermesi çocuğun da bu  süreci rahat atlatmasını sağlayacaktır.

Kanser gibi kronik hastalığı olan çocukların aileleri çaresizlik, kaygı, utanma, öfke gibi bazı duygular yaşayabilirler. Bu duygular çocuklarıyla olan ilişkilerinde daha çok kaçınma, kendini suçlama veya olumsuz duygu durum biçimleriyle aile içi çatışmalara sebebiyet verebilir. Aile hastalık teşhisini öğrendikten sonra daha çok inkâr yolunu seçer. Kendini kötü hissettiği için ebeveyn hasta olan çocuğunu sosyal olarak izole etmeye başlar. Kabullenmeye başladığı andan itibaren kaygı düzeyi düşer, sağlık uzmanlarıyla iletişim kurmaya ve hatta çocuklarını daha az okula göndermeye karar verebilirler. Çocukların hastalığı ebeveynlerin de psikolojik dengesini alt üst edebilir. Kaybetme duygusuyla yüz yüze gelen aile bu  endişeyi hasta olan çocuğuna da yansıtabilir.

Okul çağı çocukları ve ergenlik dönemindeki çocuklar kronik hastalıkla baş ederken daha fazla zorlanırlar. Sosyal hayata adapte olmaya başladığı dönemde bir hastalıkla karşılaşmak, kısıtlanma ve engellenmeleri yaşamak, okul ve arkadaş ilişkilerini kötü etkileyebilir. Özellikle hastalığın başlangıç dönemleri veya yatış dönemlerinde bu izolasyonu yaşayan bir ergen başarısızlık duygusunu da yaşamaktadır. Özellikle kanser tedavisi gören çocuk ve ergenler  yaşları gereği dış görünümlerine aşırı önem verdikleri için karşılaştıkları bedensel problemlerle daha fazla ilgilenirler. Saç dökülmesi, aşırı zayıflama ya da hareketlerin zaman zaman esnekliğini kaybetmesi bir ergen için farklı bir stres etkenidir. Kişilik ve kimlik oluşumunda beden imajının önemi büyüktür. Bedensel olarak bu kusuru yaşamak normal benlik gelişimini olumsuz yönde etkileyebilir. Ergen kendini çekici bulmamakta, bu durum öz saygısını ve güvenini etkileyebilmektedir. Özgüven ve özsaygı sosyal uyum için en önemli özelliklerden biridir. Bedenin görünen yerlerindeki fiziksel kusurlar ve engeller duygu durumunu etkileyebilmekte, bir çatışma içerisine girmektedir. Beden imajı zedelendiği zaman tedaviye de direnç oluşabilir. Özellikle ergenler hastalıkla ilgili ölüm düşüncelerine sahip olurlarsa hastalıklarını araştırmaya girişirler.

Ergendeki çökkün duygu durumu, hastalığın fiziksel olarak yaşattığı ağırlığı daha da güçleştirir. Ergen,  aktivitelerindeki kısıtlanma, arkadaş grupları arasındaki dışlanma düşüncesi,  bu engellemeyi nasıl aşacağı ve ne gibi çözüm yolları bulacağı konularında kafa karışıklığı yaşamaktadır. Hastalığının arkadaşları tarafından bilinmesi ya da bilinmemesi konusunda endişe taşır. Bilinmesi onu rahatlatırken bilinmemesi de arkadaş ilişkilerinin kopmayacağı duygusunu verir. Çocuğun ve ergenin hayat kalitesini etkileyen bu süreç, psikolojik ve sosyal problemleri doğurabilir. Okul performansında iniş çıkışlar yaşayabildiği gibi ailenin özellikle düşük sosyo-ekonomik düzeyde olması mali zorlukları da beraberinde getirmektedir. Hastalığın güç tedavisine ekonomik zorlukların da eşlik etmesi ebeveynin ve hasta çocuğun psikolojisini farklı bir şekilde etkiler. Çocuklarının fiziksel hastalığıyla ilgilenen aileler, bazen sağlıklı gelişim gösteren çocuklarını ihmal edebilirler. Bu da ailede sağlıklı olan çocuğun hasta olan kardeşine yönelik öfkesini harekete geçirebilir. Bütün kronik hastalıklarda verilen tepkiler şu şekilde sıralanabilir;
 
     Aşırı agresif davranma
      Kaygı ve endişe hali
      Regresyon (yaşına uyun olmayan daha bebeksi davranışlar)
      Anneye aşırı bağlanma
      Sosyal olarak uzaklaşma

Bu durumu yaşayan çocuk ve ergenler fiziksel olduğu kadar duygusal olarak da desteğe ihtiyaç duyarlar. Aile içerisindeki desteğin oluşması hem gerginliklerin önlenmesini, hem de sosyal uyumu sağlayıcı başa çıkma mekanizmalarının kuvvetlenmesini kolaylaştırmaktadır. Aile içi destek diğer aile bireylerinde depresyon gibi psikolojik problemlerin oluşumuna da engel sağlar. Çocuğun tepkilerini anlayan bir tutum içerisinde olmak anne babanın hastalığı algılama biçiminde gerçekçi bir yaklaşım içinde olması süreci kolaylaştıracaktır. Gerçeği kısa sürede kabullenen ebeveynler çocuklarında daha az psikolojik problem yaşarlar. Fakat bazen bu desteği vermekte aile zorluk çekiyorsa, tedavi verici ile işbirliği içerisinde profesyonel destek mekanizmalarını da göz önünde bulundurmalıdır. Bu destek mekanizmaları sağlık alanında çalışan psikologlar, çocuk ve ergen psikiyatristleridir.

 

Birkan BUZOL
Psikolog
Ruh Sağlığı ve Sosyal Hastalıklar
Şube Müdürü


KIRKLARELİ İL SAĞLIK MÜDÜRLÜĞÜ - kirklareli@saglik.gov.tr
Webmaster: Bilgi İşlem ve Sağlık İstatistikleri Şube Müdürlüğü